Priča o ovom klasiku ne samo kvir filma zapravo počinje znatno, znatno ranije od te 1994. godine kada su filmoljupci imali priliku da pogledaju taj zdrav i prav kvir film sa podosta lako uočljivih mu kvaliteta; prosta faktografija nam je i tada i sada ukazivala da je nadahnuće delom nađeno u čuvenom pozorišnom komadu Sluškinje neponovljivog provokatora od pera, Žana Ženea, koji se, pak, tu pozabavio pričom iz stvarnog života i tadašnje crne hronike koja se tiče ozloglašenih sestara, Kristine i Lee Papen, služavki, koje su u zimu 1933. godine brutalno usmrtile svoju poslodavku i njenu kćerku, dame iz viših slojeva društva. Iz Ženeovog komada koji datira još iz 1947. godine i koji je igran svih ovih decenija na raznoraznim belosvetskim adresama, proistekao je i istoimeni britanski film (Služavke / The Maids) iz 1975. godine u režiji Kristofera Majlsa sa Glendom Džekson, Suzanom Jork i Vivijan Merčant u glavnim ulogama.
Ovaj hitri činjenični osvrt je bio nužan da bi se shvatio kontekst i breme pred kojim su se našle udarne autorke filma Sister, My Sister, scenaristkinja Vendi Keselman i rediteljka Nensi Mekler, kada su se koncem veka za nama, dakle, u vreme kada je planetu uveliko tresao prednovomilenijumski neizdrž pred nepoznatim i može-biti prevratničkim, prihvatile ekranizaciju tog slučaja iz popriličnog pluskvamperfekta. Istini i faktografiji za volju, one se nisu poslužile Ženeovim i u tom trenutku već opšte poznatim tekstom, nego su krenule od slučaja tog zločina potčinjenih nad nadređenima. To potvrđuje i najavna špica filma, tu nema zabune, ali, ono što je, posebno sa današnje tačke (filmofilmskog) gledišta važnije, u ovom filmu Žan Žene svako malo provejava u aspektima i njihovim implikacijama izrazito važnijim od onih faktografskih. Naime, autorke su (uz vlastiti tekst i njegovu iscenaciju na filmu, pritom, uz evidentno nešto skromniji produkcioni budžet) zadržale ključne idejne stileme i tog i ostalih Ženeovih dela, naglašavajući užas i klaustrofobiju tajnog života nepovratno određenog i omeđenog sudbinskim klasnim bezizlazom. I sam Žene je u svojim Služavkama insistirao na tom grubom i onda i bolnom trenju između kaste potčinjenih i izrabljivanih, sa jedne, i klase ekonomski vidno zlatno relaksiranijih, sa metaforične druge strane. Iako se, po poviše evidentnih i sasvim neospornih osnova, može smatrati kvir filmom (gde je ona poslovična rampa dodatno dignuta na konto činjenice da radnja dobrim svojim delom prati evoluciju incestoidne sestrinske (lezbo) ljubavi), Sister, My Sister se u značajnoj meri bavi i tim užasom života pod maljem onoga što je Fridrih Niče nazvao „moralom servilnosti“, tačnije, servilnih, ili još preciznije onih fatumskih primoranih na servilnost u strogo kodiranom društvu okoštale hijerarhije ponajpre u ravni odnosa pretpostavljenih i stvarnih moći. Na tom tragu, ovaj se tihi film nenametljive snage i hrabrosti može „iščitavati“ na barem par jednako relevantnih i za sasvim prikladnu prateću polemiku potentnih načina. To onda čini da se i ovaj film nepobitnih vrednosti, a opet istovremeno ušuškan negde pri sredini margine te i pređašnjih i potonjih filmskih era i faza razvoja i mena narativnog filma, može rabiti i kao svojevrstan lakmus-papir, koji je onda dovoljno „rečit“ da nam kaže dosta toga zanimljivog o nama samima u skladu sa tim koji od ta makar dva dominantna idejna i značenjska sloja ovog filma smo, prateći lične preference i damare, prepoznali kao onaj od krunskog značaja.
Žan Ženeu se pripisuje i ova misao: „Imam ukus za grehe drugih ljudi na svojim usnama, ukus grehe porodice, rase, nacije.“ I upravo tako, kao da ta misao poput eha pohodi i pomenuti film, jer zlosrećne sestre, zatočene u tu robovsku rutinu i tišinu, kao i klaustrofobiju ubogog sobička u potkrovlju, kao da lagano tonu u sve temeljnije i neodoljivije tumačenja granica greha. A to se jednako odnosi i na deo filma koji se tiče njihove samozatajne incestoidne veze/romanse, i na krak u kome pratimo kako narasta gnev usled ugnjetavanja, ponižavanja, osporavanja, dehumanizacije… od strane onih na vidno višem stupnju društvene hijerarhije. Za svaku pohvalu je što genezu potonuća u greh i još gore i poraznije beznađe u filmu Sister, My Sister pratimo uz snažnu intruziju tišine. Kao i prethodnik, i ovo je film kamernije atmosfere i postavke, sa samo četiri važne, a sveukupno ni deset uloga, ovog ili onog tipa (jedna je i samo govorna), s tim da, nasuprot očigledne žovijalnosti Majlsovih Služavki uz očekivanu naglašenu glumačku ekspresivnost (ponajpre Glende Džekson), u Sister, My Sister pratimo narastanje sve turobnijeg i otrovnijeg mraka, praćenog naglašenom tišinom, posebno u dimenziji koja prati sestrinski odnos. A ta dva lika sa podosta finese i takta tumače Džodi Mej i Džoeli Ričardson, čiji je otac Toni, da pomenemo i to, režirao film Mademoiselle po Ženeovom predlošku, a sa Žanom Moro na čelu glumačke kolone. Kada je o glumi reč, Džodi Mej prirodno i nimalo iznenađujuće poseže sa mešavinom začuđenosti i mladalačke vitalnosti, sa jakim korenom u neznanju i naivnosti, dok se posebno ističe Džoeli Ričardson, maestralno predočavajući narastajuću jarost koja ne može da stane pre nego što za to postane prekasno; s tim u vezi, njena glumačka kreacija u umu zaziva takođe remek-delo od glumačkog izvođenja (i to negde u isto vreme, ali sa druge strane okeana) Majkla Daglasa u izvanrednom delu Falling Down u režiji Džoela Šumahera.
Sister, My Sister se doima kao zreo rad i na nova, ovovremenska gledanja, a, uz to, ostavlja utisak i dovoljno osobene i smislene, uz to, otmeno diskretne dopune onome što su od te faktografske građe napravili Žan Žene i oni koji su se bavili tim mikrouniverzumom, koji se tako lako da razumeti da ta spoznaja budi i nelagodu u duši onog koji je primeti i osvesti.
Piše: Zoran Janković
Više tekstova iz broja 86 – oktobar 2026. možete pročitati na (Klik na sliku):
