Biografija Vjerana Miladinovića Merlinke (1958–2003) priča je o dve persone, neočekivanim savezima i opstanku balkanske kvir kulture. Merlinkina transformacija – od provincijskog mladića do fatalne plavuše s filmskog ekrana – dokumentovana je u filmu Dupe od mramora (1995) i knjizi Terezin sin (2001). Dok Merlinku u Dupetu od mramora, antiratnom filmu Želimira Žilnika, gledamo kao glamuroznu seksualnu radnicu mekog srca i oštrog jezika, Terezin sin, memoar potpisan objema imenima beogradske ikone, ne pokušava razrešiti kontradikcije identiteta.
Vjeranovo detinjstvo ima sve elemente kvir tragedije kakve su donedavno bile standard u regionalnoj kinematografiji (amateri psihoanalitičari i dalje su ljubitelji teze da loši roditelji „stvaraju“ gej patnike). Njegova majka, neudata kućna pomoćnica Tereza, isprva ga smešta u zagrebački dom za nezbrinutu decu, a potom ga ostavlja u Srbiji. Tamo ga odgajaju otac, surovi seoski zavodnik, i brižna baka. Nakon nekoliko neuzvraćenih simpatija i burnih prijateljstava sa školskim drugovima, Vjeran odlazi na odsluženje vojnog roka. Umesto da radi sklekove i uči o jugoslovenskoj artiljeriji, Vjeran usvaja protokole kvir kulture: „erotičan glas, femkanje, kolutanje očima – sve u strogo ženskom rodu“. Njegov mentor bio je desetak godina stariji Rade, „sestra“ s kojom je ogovarao i odmeravao vojnike. Kada su oficiri načuli jedan od lascivnih razgovora kvir kadeta, Vjeran dobija nečasni otpust i kasarnu menja za beogradske parkove.
Sa novom adresom i stilom (duge, tamne kovrdže i raskopčane bluze), Vjeran dobija i novi stav. Iako često očajava zbog nesrećnog detinjstva, pohlepne rodbine, „razjebanog mozga“ i „plombiranih zuba“, stanovnik srpske metropole prihvata „stranputicu, strme i krive staze“. Umesto straha, oseća „želju za takvim načinom života i avanturama“.
U Beogradu Vjeran zavodi muževne (nominalno heteroseksualne) muškarce, postaje harizmatični vođa kvir pridošlica i vodi rat s originalnim osvojačima parkova – vremešnim gejevima i seksualnim radnicama. Kada se ne prepušta uzbudljivim noćnim avanturama, učestvuje u jugoslovenskom javnom životu koji je 1980-ih, prema Zsófiji Lóránd u knjizi Feministički izazov socijalističkoj državi u Jugoslaviji, postao donekle otvoren za kvir i feminističke teme. Tokom poslednje decenije socijalizma, Vjeran pozira za duplerice erotskih časopisa, gostuje na tribinama o seksualnosti i 1986. godine debituje u Žilnikovom filmu Lepe žene prolaze kroz grad.
Tri godine kasnije, dok se Jugoslavija raspada, Vjeran uz podršku svoje svite postaje lepa žena i beogradskim ulicama počinje da korača kao plavokosa Merlinka. Svita, koju je Merlinka od milja nazvala „jatim transvestita“, okupljala je ljude različitih nacionalnosti. U ratom i inflacijom osiromašenim devedesetima, Merlinka i društvo imućnih seksualnih radnica skupljale su identitetske oznake. Sebe i svoje koleginice povremeno opisuje kao „homoseksualce“. U sledećoj anegdoti iz Terezinog sina, ova etiketa je oštro odbačena – zato što su nerazlučive od drugih žena, dame poput njih privlače heteroseksualne muškarce i nemaju ništa zajedničko s promiskuitetnim gejevima.
Ipak, samo nekoliko stranica kasnije (odnosno, nekoliko noći kasnije), Merlinka o sebi piše kao o lažnoj ženi čiji su klijenti „ormaruše“. Gotovo parodirajući LGBT+ terminologiju koja tada još nije bila prisutna na ovim prostorima, Merlinkina svita prihvata mnoštvo protivrečnih identitetskih odrednica. Terezin sin sabotira ideju koherentnog i stabilnog identiteta. Nakon noći ispunjenih ogovaranjem, svađama, dodvoravanjem klijentima i sukobima s policijom, Merlinka se vraćala svom civilnom identitetu. Smene nadstojnika beogradske opservatorije i usiljene porodične večere odrađivao je Vjeran.
Pored identitetskih i drugih peripetija, Terezin sin govori i o radu na Dupetu od mramora, filmu koji je tokom poslednjih dvadesetak godina stekao kultni status. Žilnik, predstavnik kritičko-erotskog filmskog pravca poznatog kao „crni talas“, mislio je da je sreo svog poznanika Vjerana i odlučio da snimi dokumentarac o beogradskim transvestitima. Oskudno odevena Merlinka ponovo se predstavila reditelju i zatražila glavnu ulogu u igranom filmu. Ulogu je dobila, a replike je improvizovala na setu. Međutim, nije joj dodeljena scenaristička zasluga.
Film prati Merlinku i njenu štićenicu Sanelu, koje, dok bezvoljno renoviraju svoju ruiniranu rezidenciju, iznenadi povratak Džonija, sitnog kriminalca i neuspelog ratnog profitera. Džoni, bivši Merlinkin ljubavnik, zavede sentimentalnu Sanelu. Merlinka i Sanela se posvađaju i pomire – sledi dirljiv prizor deljenja kreveta koji podseća na savremene prikaze kvir porodičnih zajednica – a
Džoni se vraća beogradskom podzemlju. Njegove kriminalne planove prekida Komandant, stasita oficirka koja odbeglog vojnika pokušava da vrati na ratište.
Dupe od mramora, film o promenljivim romantičnim konstelacijama, destabilizuje i identitete i nacionalne mitove. Film suprotstavlja Merlinkino shvatanje roda kao puke zabave i profitabilnog prerušavanja sa Sanelinom željom za operacijom prilagođavanja pola, brakom i majčinstvom. Iako film ne istražuje ovu temu, Sanelina nemogućnost da uštedi za medicinske tretmane ukazuje na klasnu dimenziju balkanskog kvir iskustva. Usled urušavanja jugoslovenskog zdravstvenog sistema, preskupe privatne klinike počele su da nude usluge koje su ranije bile finansirane iz budžeta.
Podelu između „loše“ (vidljivo kvir) i „dobre“ (neprimetne, asimilovane) transrodne putanje ruše i drugi likovi. Kao što vidimo iz njihove afere, kratkokosa Komandant je Džoniju nadređena i u seksu i u rovovima. Iako je heteroseksualan, taj odnos se ne uklapa u patrijarhalnu maksimu bivših jugoslovenskih republika: „ona da rađa, on da brani“. Džoni podbacuje kao oličenje srpskog junaštva. Pijan i uplakan, preobražava se u bebu koju tetoše dve majke – Sanela i Merlinka.
Iako se Vjeran proglašava glavnim autorom Terezinog sina, autobiografije uglavnom pripovedane u muškom rodu, Merlinka je nesumnjivo njena glavna zvezda. Taj povremeno melanholičan, ali uglavnom britko duhovit tekst, oda je solidarnosti na margini.
Piše: Natalija Stepanović – Vox Feminae
Više tekstova iz broja 82 – februar 2025. možete pročitati na (Klik na sliku):
