Malo je reći da je Milan Jelić jedna renesansna ličnost. Nekadašnji „hitmejker“, koji je do početka devedesetih svojim filmovima ostvarivao rekordne gledanosti u bioskopima – što je tih godinama to bilo jedno od merila kvaliteta domaćeg filma – autor velike posvećenosti ali i filmske pismenosti, „Almodovar pre Almodovara“, u mnogočemu je doprineo kreiranju ukusa filmske publike nekadašnje Jugoslavije ali i rodonačelništvu „kvir estetike“ još u vremenu crnotalasovskog filma. Svojim specifičnim izgledom i autentičnom pojavom kojom i danas pleni, karijeru započinje kao – glumac, kod Aleksandra Saše Petrovića u filmu „Tri“, davne 1965. godine, tada još kao student književnosti. Kako je i sam svojevremeno izjavio, sasvim logičan sled tih godina bio je da nakon tih studija upiše i dramaturgiju, što je vrlo brzo i učinio, te su njegova pojavljivanja na filmu postajala učestalija, a zatim su došli na red i filmovi koje je sam stvarao.
Kako je i sam bio posvećeni filmofil još kao student, tako i ne čudi da se kao epizodista oprobao kod reditelja najviših rangova poput Saše Petrovića a zatim i kod Žike Pavlovića, Makavejeva, Bauera, Fadila Hadžića, Joža Pogačnika, kao i kod stranaca poput Olivera Parkera, u čijem je filmu „Zatamnjenje“ delio scenu sa Denijem Hjustonom, unukom Džona Hjustona. Ali ono po čemu će ostati upisan u istoriji jugoslovenskog i srpskog filma, jeste činjenica da je upravo on bio prvi glumac koji se pojavio na velikom platnu u liku homoseksualca i to 1969. godine u filmu „Vrane“ Ljubiše Kozomare i Gordana Mihića. Lik feminiziranog baletana bio je prvi veliki gej lik, gotovo romaneskno napisan što nije bilo čudno za tadašnje filmove crnog talasa, i bio je prvi gej lik čije je ponašanje prihvatano kao normalno, zbog čega je ovo ostvarenje osobena prekretnica kada je reč o reprezentaciji LGBT osoba u kinematografiji ovdašnjeg prostora. Ali i pre tih antologijskih scena, Jelić je bio deo filma „Tople godine“ Dragoslava Lazića u kome je pojam kvira tumačen daleko liberalnije no u godinama koje su dolazile, a odigrao je i čuvenu scenu plesa u filmu „Kad budem mrtav i beo“ sa Ljubom Moljcem, u kojoj njih dvojica na očigled zbunjenosti Džimija Barke i navodnog nedostatka devojaka, plešu valcer na radničkoj igranki, pred čitavim tadašnjim komitetom i naočigled svih, dajući takvom prizoru na normalnosti, da bi potom obojica postali Džimijevi cimeri, usled nedostatka mesta za spavanje…
No tek kao reditelj, Jelić ostvaruje impozantnu filmografiju. Nakon nekoliko studentskih kratkometražnih ostvarenja tokom šezdesetih, te brojnih uloga, današnji status „Almodovara pre Almodovara“ Jelić stiče svojim prvim filmom, dirljivom crno-belom pričom o jednom nesnađenom mladiću naslovljenom „Bubašinter“, snimljenom tada za svega 34 miliona starih dinara. Koliko se ta svota ne može prevesti i porediti sa današnjim budžetima, toliko činjenica da je film bio izuzetno gledan i da su ga i publika i kritika izuzetno prihvatili govori da je Jelić gotovo preko noći postao priznati filmmejker. Ali gledano i danas, „Bubašinter“ je jedan izvanredno moderan film, suptilan u priči i decentan u režiji. Kvir kontekst je iznesen diskretno, gotovo stilom pripovedanja francuskog novog talasa. Sam Jelić priznaje da su upravo filmovi tog talasa, kao i italijanski i češki filmovi tih godina uticali na njegov umetnički izraz, što se videlo odmah, već u prvom ostvarenju.
Punih sedam godina tokom kojih je istrajno radio na televiziji, Milan Jelić je čekao drugu šansu, koja mu se otvorila scenarijem Gordana Mihića za film „Tigar“, u kome Ljubiša Samardžić sjajno tumači lik boksera čiji jednostavni život dobija novi smisao kada upozna mladog lopova, kojeg je jednako sjajno igrao Slavko Štimac, čime Jelić koristi tada popularnu takozvanu „dubl“ ili „buddy body“ formulu filma, u kojoj zaplet nastaje iz neočekivanog muškog prijateljstva…
A onda dolazi i do velikog komercijalnog preokreta u karijeri Milana Jelića. Sledeći film, kojeg srećom nije dugo čekao, „Rad na određeno vreme“ iz 1980. godine ostvaruje senzacionalni uspeh na bioskopskim blagajnama i postaje jedan od „sleeper“ hitova (ostvarenja na koja se ne tipuje da će zaraditi mnogo novca na bioskopskim blagajnama), kojeg je samo u Beogradu za manje od deset dana videlo više od 100.000 gledalaca, da bi paralelno sa tim punio i sale širom tada prostrane zemlje. U njemu Milan Jelić se znalački i beskompromisno poigrao sa žanrom socijalne dramedije, ostajući dosledan svom suptilnom pripovedanju i dramaturgiji koja je odudarala od standardne beogradske škole filmskog pripovedanja. Tim filmom, Milan Jelić je otkrio i dečaka Nikolu Koju, koji je upravo tu ostvario svoju prvu pojavu na velikom platnu, odakle će ispisati put jedne od najvećih glumačkih karijera kod nas.
Priča o voljama i nevoljama jedne sasvim prosečne beogradske porodice za Milana Jelića nije se završavala na jednom filmu, te joj se vraćao još dva puta i njihovu trilogiju zaokružio naslovima „Moj tata na određeno vreme“ (1982) i „Razvod na određeno vreme“ (1986), koje je publika volela nešto manjim intenzitetima, no i dalje im se rado vraćala. Ali pre toga, Jelić realizuje jedan od najavangardnijih filmova snimljenih početkom osamdesetih kod nas – „Nedeljni ručak“ (1982), priču o čudnom ljubavnom trouglu između hirurga, njegove žene i ljubavnice, koji pokušava da kroz ličnu dramu prebrodi krizu srednjih godina, ispričana gotovo manirom filmova Fransoa Trifoa. I dan danas, to je jedan od voljenih i uvek rado gledanijih filmova u Hrvatskoj.
No današnji status „Almodovara pre Almodovara“ potvrđuje još jednim filmom, naizgled jednostavnom komedijom „Špijun na štiklama“, jednom od onih transvestiranih etida koje su tih godina bile filmski hitovi apriori. Ali Jelić je svom „Špijunu na štiklama“ dao višeznačnost, odudarajući od jeftinoće slepstik komedije. Danas, „Špijun na štiklama“ je u ravni filma „Neki to vole vruće“ – film sa jasnom namerom da zabavi i da zamisli.
Početak devedesetih i sve nedaće koje s tim godinama dolaze, Jelić obeležava filmom „Čudna noć“, kojeg naslov u mnogočemu definiše, a zatim i svojim poslednjim velikim filmom „Velika frka“ iz 1992. godine, kojim pokušava da još malo zasmeje publiku, u godinama koje su postajale sve manje i manje smešne. Njegovu filmografiju, zasad, zatvara video film „Gnjurac“ iz 1993. nakon čega Milan Jelić nastavlja sa sve ređim pojavljivanjima u odabranim filmovima i ponekom adaptacijom svojim pozorišnih komada, iz sijaseta napisanih.
Danas živi skromno, gotovo nikad ne daje intervjue, iako se često viđa tamo gde su još uvek dobri filmovi i važni kulturni događaji. Njegova karijera kao da je ostala zaokružena u vremenima kada su se budžeti određivali filmskim znalcima a ne na nameštenim konkursima. Ipak, izostavljanjem jedne tako renesansne pojave, više gubi srpski film, no što bi dobio sam Milan Jelić, nakon tako upečatljive i jedinstvene filmografije.
Piše: Dragan Jovićević
Više tekstova iz broja 57 – decembar 2020. možete pročitati na (Klik na sliku):
