Jelena Kalinić je diplomirani biolog, naučna i zdravstvena novinarka i komunikatorka, te potpredsednica UG Društva za promociju prirodnih nauka „Nauka i svijet“, Bosne i Hercegovine. Dobitnica je nagrada EurekaAlert (AAAS) Fellowship 2020. za naučne novinare i nagrade za drugo mesto European Science Journalist za 2022. godinu. Fokusira se na razbijanje mitova i zloupotreba nauke, između ostalog kroz portale čija je autorka, Vakcine.ba i Nauka govori. Govoreći za Optimist, Jelena je pojasnila na koji način nauka može biti saveznik u borbi protiv diskriminacije, te šta to možemo da naučimo od dominikanskog naroda.
Biologija nema potpune odgovore o ljudskoj seksualnosti i rodu, ali koliko su uopšte pitanja da li su homoseksualnost i transrodnost rezultat delovanja genetike ili sredine ili i jednog i drugog ključna u razumevanju seksualnosti i roda, a koliko se zloupotrebljavaju u stereotipnim medijskim i političkim narativima radi diskriminacije?
Biologija ne može i ne smije biti jedini odgovor na ovo pitanje. Ne možemo kompleksne koncepte urušavati jednostavnim tumačenjima. Spolnost nikad nije samo biologija, rod nikad nije samo biologija, seksualna orijentacija nikad nije samo biologija. Što se tiče zloupotrebe ovih pitanja u medijskim i političkim narativima, to je žalosna realnost. Diskriminacija prema osobama koje su homoseksualne ili transrodne često proizlazi iz nedostatka razumijevanja, predrasuda ili nepravilne interpretacije naučnih istraživanja. U nekim slučajevima, ljudi mogu pokušati koristiti netačne ili selektivno prikazane informacije kako bi podržali svoje predrasude ili političke stavove. Stvaranje stereotipnih i diskriminatornih narativa može negativno uticati na živote LGBT+ osoba, doprinoseći stigmatizaciji i otežavajući njihovu integraciju u društvo. Važno je podsticati obrazovanje, toleranciju i razumijevanje kako bi se smanjila stigmatizacija i diskriminacija. Ovo takođe uključuje promovisanje tačnih informacija o biološkim i socijalnim aspektima seksualnosti i roda, kako bi se izbjeglo širenje pogrešnih predstava. Nažalost, to je dug put, za koji je potrebno puno aktivizma, ulaganja vremena i sredstava, kojih je u konstelacija modernog svijeta pogođenog sukobima i klimatskim promjenama sve manje.
Može li se u nekoj meri naći veza između patrijarhata desnice, anti-rodnog pokreta, homofobije i anti-vaksera? Čini se da se koristi ista retorika, sve grupacije se pozivaju na ,,očuvanje porodice i potomstva”.
Veza između patrijarhata, desnice, anti-rodnog pokreta, homofobije i anti-vaksera može se u nekoj mjeri identifikovati, ali važno je napomenuti da postoje različite motive i ideologije unutar svake od njih. Ipak, postoji nekoliko zajedničkih elemenata koji se mogu primijetiti i stvari koje ih povezuju. Sve ove grupe često se pozivaju na „očuvanje tradicionalnih vrijednosti“ i „porodičnih vrijednosti“. Ova retorika može biti korišćena kako bi se podržala patrijarhalna struktura društva, odbacivala rodna ravnopravnost ili suprotstavljalo LGBT+ pravima. Oni pokazuju kontrast prema progresivnim vrijednostima, podržavaju patrijarhat desnice i anti-rodnog pokreta, često se protive progresivnim društvenim promjenama i smatraju ih prijetnjom tradicionalnim vrijednostima. Ove grupe često vide LGBT+ prava i rodnu ravnopravnost kao suprotnost onome što smatraju ispravnim ili prihvatljivim. Pokazuju i sumnju u naučnu zajednicu… Tako anti-vakseri često pokazuju skepticizam prema naučnim istraživanjima i preporukama, a isti princip skeptičnosti može biti prisutan i među onima koji podržavaju patrijarhat desnice. Oba pokreta mogu koristiti retoriku koja dovodi u pitanje validnost naučnih dokaza. Često dijele strah od gubitka kontrole nad društvom ili individualnim životima. Osjećaj nesigurnosti može se ispoljiti kroz otpor prema promenama koje se doživljavaju kao pretnja tradicionalnim vrednostima ili autonomiji. U Hrvatskoj Željka Markić se istovremeno bori protiv prava na abortus i LGBTIQ. Na Festivalu slobode, notornom protestu protiv epidemioloških mjera i vakcina u Zagrebu, bili su prisutni desničar Velimir Bujanec, Zlatko Hasanbegović, a pjevao je Toni Cetinski. U Srbiji oni koji iznose dezinformacije o vakcinama i ugrožavaju stanovništvo, pozivaju i na rat za Kosovo.
Kakav je položaj pripadnika LGBT+ zajednice u STEM-u (nauka, tehnologija, inženjering, matematika)? Da li ima, recimo, primera autovanih lezbejki ili trans osoba današnjice priznatih za svoj naučni rad?
Ima naravno, ali ja ne znam niti za jedan primjer kod nas u regionu. Zato ću spomenuti nekoliko sjajnih LGBTQ STEM-ovaca kojima se lično divim i koji su se autovali u doba kada to nije bilo lako ni na zapadu. Recimo, meni veoma drag nobelovac, Svante Pääbo, švedski evolutivni genetičar, jedan od osnivača paleogenomike i vrhunski stručnjak u svijetu za neandertalce. Ben Barres, američki trans neuronaučnik, koji je promijenio spol iz ženskog u muški, i otkrio ulogu glia ćelija. Sally Ride, prva žena u svemiru, jedno vrijeme se izjašnjavala kao bi, ali je zapravo bila lezbejka. Lynn Conway, američka informatičarka koja je utrla put mikroprocesorima, tranzitovala se od muškarca u ženu. Alan Turing, Alan Hart…
Akronim 2SLGTBQIA+ razlikuje se od ustaljenog akronima LGBTQ jer izdvaja i two-spirited, interseksualne i aseksualne osobe, od kojih termin two-spirit još nije naširoko poznat u našim krajevima. Na koji način biste objasnili taj termin nekome ko nema predznanja o tome?
2S je i meni donedavno bio nepoznanica šta znači i da postoji, moram priznati. Ali učimo svaki dan. Odnosno, znala sam za pojavu šireg spektra rodnih identiteta kod autohtonih naroda Sjeverne Amerike, ali nisam znala za termin. 2S u ovoj verziji skraćenice označavaju „two-spirited“, „dva duha“, identitete koji prevazilaze binarno shvatanje muškog i ženskog. Osobe koje se identifikuju kao two-spirit često kombinuju ili transcendiraju tradicionalne rodnosti. Ukratko, two-spirit identitet ne odražava direktno seksualnost, već se odnosi na složen spoj rodnih identiteta, duhovnosti i uloga u društvu. Osobe two-spirit mogu imati različite uloge u svojim zajednicama, uključujući i duhovne i društvene odgovornosti koje se ne svode samo na pitanja seksualnosti. Njihov identitet kao two-spirit više je povezan s odstupanjem od tradicionalnih rodnih uloga nego s konkretnom seksualnošću. Možda, samo možda, bi se neka paralela mogla napraviti s tradicijom virdžina u nekim našim krajevima.
Güevedoce u prevodu sa jezika tamošnjeg naroda, odnosno male zajednice iz Dominikanske Republike, znači „penis u dvanaestoj godini” i odnosi se na biološke muškarce koji se rađaju sa nekim naizgled ženskim karakteristikama, te im penis izrasta tek u pubertetu. Njima se daje izbor kako će dalje živeti, kao muško ili žensko. Da li se taj izbor može okarakterisati kao tolerancija prema različitosti ili kao razumevanje biologije?
Pojava güevedoce je interesantna antropološki, kako s aspekta biologije, tako i s aspekta kulturološke antropologije. Da, radi se o dječici koja do puberteta imaju izgled djevojčica, odnosno nemaju penis i testise, odnosno fenotipski su žensko, ali tokom puberteta poprime karakteristike muškog spola jer su genotipski muškarci, XY. Ovo je rezultat nedostatka proizvodnje 5α-reduktaze, enzima koji je uključen u metabolizam testosterona u dihidrotestosteron. Tako dijete s XY hromosomima, koje nema funkcionalnu 5α-reduktazu, nije u mogućnosti pretvoriti testosteron u formu koja razvija primarne polne karakteristike i imaće izgled ženskih genitalija. Tokom puberteta, kada se proizvodi velike količine testosterona, razvijaju se sekundarne polne karakteristike kao što su dublji glas, anabolizam mišića, itd, čime se stvara fenotipski muški izgled. Ova karakteristika je nekom genetičkom slučajnošću i odabirom postala češća u ovom dijelu svijeta nego inače. Ali sad, ono što je zanimljivo, u Dominikanskog Republici niko ovu djecu ne smatra nekim otpadnicima od društva, nenormalnim, oni nisu progonjeni. Prosto postoji način da ih se uključi u zajednicu i poštuje njihova različitost. Ova zajednica ima svoj specifičan pristup rodnim identitetima. Güevedoce imaju priliku da sami odaberu kako će živjeti i da li će se identifikovati kao muškarci ili žene. Ovaj izbor se može posmatrati iz različitih perspektiva te kao tolerancija prema različitosti jer zajednica omogućava ljudima da biraju svoj rodni identitet, bez osude ili ograničenja. S obzirom na to da se Güevedoce rađaju s biološkim karakteristikama koje se tradicionalno povezuju s ženskim tijelom, izbor koji im se daje može se tumačiti i kao razumijevanje bioloških aspekata. Ovo može odražavati prihvatanje činjenice da biološki spol i rodni identitet nisu uvek potpuno usklađeni. Možda možemo naučiti ponešto od ovih zajednica i neke stvari prihvatiti.
Razgovarala: Jovana Ivetić
Više tekstova iz broja 76 – februar 2024. možete pročitati na (Klik na sliku):
